Home intervista Eleisaun Antesipada, Loke Odamatan Ba AMP Forma VIII Governu Konstitusional

Eleisaun Antesipada, Loke Odamatan Ba AMP Forma VIII Governu Konstitusional

2770
0
SHARE
Hermegildo "Kupa" Lopes, Portavoz FDN.

THETIMOR-NEWS.com, DILI – Eleisaun Antesipada dalan ikus ne’ebe Prezidenti Republika Francisco Guterres Lu-Olo foti hodi hakotu empasse politika entre Bloku Koligasaun Governu (forma hosi Partidu Frente Revolucionario Timor-Leste Independente (FRETILIN) no Partidu Democratico) no Aliansi Maioria Parlamentar (AMP : CNRT-PLP-KHUNTO), lolos tuir Forum Democrasia Nasional (FDN) ne’ebe hari’i hosi partidu 9, loke odamatan ba AMP hodi forma VIII Governu Konstitusional troka VII Governu Konstitusional ne’ebe lidera hosi Primeiru Ministru Mari Alkatiri ho fulan 6 det.

Hermegildo “Kupa” Lopes, Portavoz FDN.

Hermenegildo “Kupa” Lopes, Porta Voz FDN fiar metin katak prezensa FDN bele lori vitoria ba AMP, nune’e Kay Rala Xanana Gusmao ho Taur Matan Ruak no Jose Bucar Naimori bele hetan tan kadeira maioria to’o 45 iha Parlamentu Nasional.

Tuir mai intervista EXCLUSIVU, jornalista thetimor-news.com, Hortencio Sanches ho Porta Voz FDN, Hermenegildo Kupa Lopes.  

TTN: Bele esplika razaun prinsipal FDN hari’i no Tamba sa fo apoiu ba AMP?

KUPA: Razaun prinsipal FDN hamutuk apoiu ba AMP tanba hare’e ba ita nia Maun Bo’ot Xanana Gusmão ne’ebe durante ne’e, lori ona ita liu husi prosesu ne’ebe naruk, ohin loron konsege hetan ukun rasik an no nia la baruk luta nafatin ba iha ita nia fronteira, liu-liu agora fronteira maritima ninian ne’ebe ita nia riku soin barak.

Iha momentu governu FRETILIN nia ukun, laos segredu publiku katak, fo tia ba Australia, laiha estudu ida ne’ebe mak klean tanba hatete deit dehan emerjensia, faze primeiru asina ba tinan 20, ba 30, ba tan 50 total, ho nune’e mak sai polemika ne’ebe bo’ot ba ita nia rain iha momentu ne’eba.

Bainhira AMP ukun iha tinan 10 sempre diskuti kona ba Greater Sun Rise, ita nia mina ne’e dada mai Suai ka ba iha Australia, tantu ne’e mak hanesan prezente ida fo onra ba Maun Bo’ot Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebe hanesan figura prinsipal rezistensia ida ne’ebe la hatene kole bainhira luta ba nasaun no povu nia diak to’o ikus diskuti ho Australia iha Den Haag – Olanda ita manan duni ita nia fronteira maritima.

Xanana Gusmao (tara tais) ho Taur Matan Ruak (oklu metan) uluk wainhira komanda no lidera FALINTIL hodi hasoru militar Indonezia iha luta hasoru okupasaun Indonezia. Photo: Google.com

Nune’e, iha Planu Estrateziku Dezenvolvimentu Nasional ne’ebe durante nia sei assume pasta hanesan Primeiru Ministru iha AMP, komesa sosializa tiha ona, tanba ne’e ita hotu tenke hamutuk hodi fo votus ida ne’ebe maioria absoluta ida ne’ebe bele atinze 43 to 45 hodi atinzi dois tersus nune’e bele halo mudansa ba buat barak ne’ebe akontese iha ita nia rai, tanba ida ne’e importante.

Ho nune’e ita tenke apoiu makas ba maun nain rua hanesan Kay Rala Xanana Gusmão no Taur Matan Ruak ne’ebe iha funu laran hamutuk ho ita, bainhira baze de apoiu hotu ona sira mak oferese sira nia an hodi lidera ita nia luta ne’e ba oin, bainhira Maun Xanana ba tiha ona komarka, poder ne’ebe nia iha intrega fila fali ba maun Taur mak lidera, terus ho povu ida ne’e, tanba ne’e tempu to ona ba jerasaun foun liu-liu ba ami FDN militante no simpatizante estrutura fo apoiu tomak ba maun nainrua no maun Naimori ne’ebe hanesan ema klandestina no povu baibain ida ne’ebe hakarak dezenvolve rai ne’e ba oin.

Hakarak fo apoiu ami nian tomak ba partidu 3 iha AMP ne’e tanba sira mak defende tomak konstituisaun ne’e, tanba durante polemika empase, maibe maun bo’ot nainrua nunka halo asaltu de poderes  ne’ebe durante ne’e, ami akompana no observa husi liur, se kuandu sira hakarak halo asaltu poder, sira bele halo mobiliza populasaun no militante atu husu ba Mari Alkatiri saida mak diak, maibe sira lakohi ida ne’e, sira nia hakarak mak buat ne’ebe diak tenke tuir knar lei nian.

Durante ne’e, so governu ho Parlamentu Nasional mak halo kongkalikong iha rezultadu ho ida ne’e, entaun Prezidente Republika konkorda ho ida ne’e hodi  konsidera ida ne’e hanesan krize ida nune’e bele dissolve Parlamentu Nasional.

TTN: FDN nia komentariu ba dezisaun Prezidenti Republika hodi dizolve PN no hakat ba Eleisaun Antesipada, dezisaun ne’e justu lae?

KUPA: Lolos ne’e, antes Prezidente Republika atu foti dezisaun ida ne’ebe agora liu tiha ona, dekretu mos sai tiha ona iha Jornal da Republika ne’e liu ona, lolos ne’e ami momentu FDN hasoru malu ho Prezidente Republika momos katak empase ida ne’e, tenke hakotu lalais, se governu ida minoria ho kadeira 30 deit la to’o maioria iha Parlamentu Nasional entaun Prezidente Republika tenke buka fali opsaun seluk bele bolu sira hamutuk fali selae fo ba segundu mais votadu ne’ebe ema koalia dehan iha konstituisaun laiha ne’e, tuir regras hanesan ne’e, se FRETILIN ho nia aliadu la bele atu kaer ukun ida ne’e, ho maioria entaun bele fo ba CNRT ho nia aliadu hirak ne’ebe mak maioria.

Membru Konsellu-Estadu sira halo juramentu antes hahu reuniaun. Photo: Media PR.

Maibe ita hare’e ba dezisaun ida ne’ebe mak Prezidente Republika foti ne’e, diak mos tanba laiha konflitus, ema hotu hakmatek, hanesan asaun ida ne’ebe diak tanba ita la hanesan ho nasaun sira ne’ebe iha Afrika no mediu oriente sira ne’ebe iha konflitus barak, maibe ita nian povu sira matenek hotu ona.

Lolos ita labele to’o iha eleisaun antesipada, tanba ida ne’e ita bele soe osan barak, bainhira mosu eleisaun antesipada ne’e, ami ne’ebe la hetan asentu iha Parlamentu Nasional ne’e kontente los tanba ne’e oportunidade ida mai ami, mais ami lakoi hakarak kolabora ho estabilidade, se tuir dalan konstituisaun bele fo ba AMP.

TTN: Entaun bele hateten katak dezisaun Prezidenti Republika “kontra” dalan Konstituisaun?

KUPA: Hau laos  Jurista maibe, dezisaun Prezidente Republika foti ona, mais tuir lolos interpreta rasional lolos ba kostituisaun RDTL 86 ba alineia F, fo kondisoes para Prezidente Republika dissolve Parlamentu Nasional iha dalan rua deit, ida mak krize instituisional ho formasaun governu. Maibe, governu forma tiha ona ida fali kona ba orsamentu jeral estadu, maibe orsamentu labele diskuti tanba programa rejeita tiha ona iha Parlamentu Nasional. Maibe daruak ninian governu lakoi haruka fila ba ona sira sei dada hela deit, entaun ho dezisaun ne’ebe mak Prezidente foti ne’e, publiku barak bele koalia no dehan,  Prezidente Republika laos ba povu tomak, maibe sei hanesan Prezidente FRETILIN tanba nia defende FRETILIN laos ba ona povu tomak.

Palasiu Prezidensial, knar fatin Prezidenti Republika nian ne’ebe ohin (24/01/2018), membru Konsellu Estadu sira reuniaun hodi desidi situasaun politika Timor-Leste, liliu governasaun PM Alkatiri ne’ebe kontinua la hetan apoiu hosi PN. Photo: TTN/Jose Samuel

Durante ne’e, sira halo kongkalikong ona, tanba buat hotu to’o ona fulan 6, kona ba katuas Mari Alkatiri nia deklarasaun sai ba publiku dehan 31 agora debate mosaun sensura no destituisaun ne’e laiha ona, kona ba Aniceto hamrok kadeira Parlamentu Nasional nian ne’e, sira servisu hamutuk ate agora buat hotu lao oinsa laiha hotu ona, tanba sira sei hatene Prezidente sei dissolve Parlamentu Nasional, tanba ida ne’e mak hanesan ironiu ne’ebe la diak ba ita nia demokrasia ba ita nia nasaun ida ne’e.

Prontu, ida ne’e mos diak ida ba ita, ba maun bo’ot nain rua hamutuk ho maun Naimori hodi hamutuk ho ami sira ne’e atu manan maioria ida absoluta iha eleisaun ida ne’e, atu nune’e lalika tan atu buka malu tun sa’e hodi halo koligasaun, maibe manan ho maioria ida ne’ebe ba ukun deit ona, duke buka tempu tun sa’e atu hamutuk ho partidu sira ikus sai hanesan ne’e.

TTN: Votus hira mak FDN garantia hodi fo ba AMP?

KUPA: Ami sura tiha ona, kalku hotu ona katak, ami partidu 9 ne’e hamutuk votus 28 mil. Se ita koalia kona ba sistema eleitoral ninian ne’e kuaze kadeira 4 hanesan ne’e, nune’e tau tan ho AMP nian ami hamutuk kadeira 39 ona ida ne’e seidauk ami halo servisu kuandu halo servisu tan bele aumenta husi ida ne’e.

Deputadu IV Lejislatura PN iha plenaria. Photo: TTN/Hortencio Sanches

Iha Timor laran ami sura ona husi votu CNRT nian, PLP, KHUNTO tau tan ami FDN nian ami manan tiha ona kompara ho FRETILIN so Viqueque deit mak sira manan, maibe ami sei servisu makas hodi manan tan Viqueque nune’e bele sura katak kadeira 45 ne’e ki’ikoan.

TTN: Mensazen FDN nian ba militante sira?

KUPA: Ami hosi FDN husu ba estrutura no militante sira iha 13 munisipiu atu prepara an hodi simu situasaun ne’e ho laran diak, ida ne’e hanesan mos esperiensia ida ne’ebe mak akontese iha ita nia rain. Tanba ne’e, husu ba hotu-hotu atu hamutuk hodi vota ba Maun Bo’ot  Kay Rala Xanana Gusmão no Taur Matan Ruak no Naimori liu liu atu fo ultima onra ba Maun Bo’ot Xanana ho nia alin Taur Matan Ruak ne’ebe mak ho idade ne’ebe sei bele atu kontinua tan ba oin.

Editór: Evangelisto SANTOS I COPYRIGHT © THETIMORNEWS  2018

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here