Home edukasaun Drh. Antoninho do Karmo,MSV: “The Father of Timor-Leste Veterinary”

Drh. Antoninho do Karmo,MSV: “The Father of Timor-Leste Veterinary”

632
0
SHARE
Drh. Antoninho do Karmo, MVS. Photo: TTN/Evangelisto Santos

By: Evangelisto SANTOS

THETIMOR-NEWS.com, DILI – Dezemvolvimentu Timor-Leste iha prosesu ukun rasik an iha ona progressu diak iha areia oi-oin, maski sedauk tuir ema hotu nia hakarak, buat ne’ebe iha ona la ses hosi ema hirak ne’ebe sai autor ba dezemvolvimentu. Koalia kona ba areia pekuaria, iha naran ida mak laos foun ba Timor-Leste, liliu sira ne’ebe durante ne’e sakrifika an iha mundu veterinaria ne’ebe ho laran ruak kontribui an oinsa lori setor ne’e alkansa nia objektivu tuir Planu Estratejiku Dezemvolvimentu Nasional nian.  

Drh. Antoninho do Karmo, MVS halo hela operasaun ba animal asu ne’ebe moras iha Klinika Dili Vet. Photo:Dok Klinika Dili Vet

Drh. Antoninho do Karmo, MVS bele hateten nudar “The Father of Timor-Leste Veterinary” nian (aman vaterinariu Timor-Leste nian), tinan 15 kontribui an nudar servidor estadu, dadauk ne’e, doutor veterinaria ne’e dedika an tan ba klinika Dili Vet ne’ebe nia rasik harii desde tinan 2003 iha Rai Kotu, Dili.

“Tinan 15 hau nia kontribuisaun fo tiha ona ba estadu to’o ona iha diretor jeral, ho professional ne’ebe hau iha, laos estadu mak hili hau atu sai traballador ba estadu, maibe hau nain rasik mak hili hau nian an sai hanesan traballador ba estadu. Iha tinan 15 nia laran hau nia kontribuisaun ba estadu iha area Ministeriu Agrikultura no Peska ne’e mak nune’e ona, entaun to’o tempu ida ona para fila mai hamutuk iha hau nia hun rasik liu husi area veternaria nian iha klinika ida ne’ebe hau forma,” dehan Drh. Antonino ba thetimor-news.com, iha Klinika Dili Vet, Rai Kotu, foin lalais ne’e.

Eis Diretor Jeral Pekuaria MAP ne’e mos hateten, nia hakarak hare’e iha tinan 15 mai tan klinika ne’ebe nia hari’i bele kontribui ba dezenvolvimentu pais ida ne’e, liu-liu kontribui sosiedade ida ne’ebe beinstar ba povu tuir planu estrateziku  dezenvolvimentu nasional nian, entaun to 2030 klinika ida ne’e bele kontribui ba dezenvolvimentu nasaun nian mos.

“Ida ne’e mak hau nia mehi iha tinan 15 mai tan oin, provizoriu sai lai husi governu para konsentra lai ho hau nia klinika ida ne’e,” dehan Drh. Antoninho ne’ebe hateten profisaun ne’ebe dadauk ne’e nia asumi, nia enjoy liu. “Hau enjoy liu ho agora, katak foin hare’e ida ne’e mak hau nia profisaun ho veternariu simples ida atu kontribui ba dezenvolvimentu.”

Kareira Drh. Antonino hahu iha tinan 15 liu ba wainhira servisu nudar staff bai-bain iha Ministeriu Agrikultura no Peskas, hafoin promosaun ba xefi departemen, diretor nasional no ikus diretor jeral.

Wainhira servisu nudar funsionariu iha MAP, iha tinan 2003 ou tinan ida hafoin servisu ho governu, nia harii Klinika Dili Vet.

“Iha momentu ne’eba saida mak hau halo, hanesan responsabilidade hanesan mediku veternariu ida tuir hau mos hakarak kontribui ba dezenvolvimentu iha area veternaria nian. Konserteza hanesan veternariu ida kontente liu buat ne’ebe mak hau halo lor-loron. Hau mos hakarak hatete sai ba publiku katak klinika ida ne’e halo investimentu lao ba buka osan maibe atu investe ba rekursu umanus,” dehan Drh. Antoninho.

Estudante veterinariu ne’ebe hetan oportunidade hodi halo operasaun animal ne’ebe iha Klinika Dili Vet. Photo: Dok Klinika Dili Vet

Klinika Dili Vet dadauk ne’e mos fo hela bolsu estudu ba estudante mediku veternariu nain 2 ne’ebe mak estuda hela iha rai liur. Alende sira ne’e, iha mos balun eskola hela iha ne’e.

Antoninho esklarese, nia hili profisaun nudar Veterinariu tanba profisaun ida ne’ebe mak previleijiu, no movel Profisaun tanba saida mak nia hili dalan ne’e tamba liu husi fo atensaun ba animal, ita mos bele fo atensaun mos ba ema barak nia vida, tratamentu animal ne’ebe saudavel bele halo mos komunidade ne’e saudavel.

“Ida ne’e mak hau hili dalan nudar doutor animal ka Veterinaria,” dehan veterinariu ne’ebe moris iha Com-Lospalos, 18 Janeiru 1973.

Liu husi profisaun ne’e, Antoninho sente hetan previleiju ida tanba nia mai ho profisaun ne’e iha ambiente ukun an nian nune’e nia bele dezemvolve diak liu tan profisaun ne’e.

Drh. Antoninho ne’ebe akaba nia estudu doutoramentu ba doutor veterinariu iha Universidade Murdoch Australia iha 27 Janeiru 2010 ne’e konta, wainhira sei kiik to’o eskola universidade nia laiha mehi no sedauk intende diak saida los mak veterinaria ne’e. Maibe, bainhira nia sei kiik tinan 3, ho profisaun nia aman nudar infermeiru, hateten diak liu iha futuru Antoninho tenki sai doutor.

“Hau nia pai dehan ba hau aban-bairua o tenki sai doutor hau dehan tanba sa, tanba uluk hau nia pai servisu iha Hospital tempu 1975, bainhira iha funu nia sai enfermeiru tempu ne’eba iha militar ida ho doutor ida husi cruz vermelha fo argumentu ba malu katak doutor ne’e dehan ba Militar ne’e hau doutor, doutor ba Mundu, maibe militar ofisial ba o nia nasaun deit ida ne’e mak influenza hau nia pai hodi dehan ba hau o bo’ot tenki sai doutor,” dehan Antoninho ne’ebe hetan titlu Drh (doutor veterinaria) iha Universidade Gajah Mada Indonesia, hafoin remata nia estudu baixaleratu medisina nian iha universidade ne’ebe hanesan iha tinan 19 Augostu 2000.

Ho mensajem nia aman nian, durante iha sekundariu nia komesa hanoin ona katak iha mundu ne’e doutor ba ema ne’e barak liu ona, maibe doutor animal nian mak seidauk barak, maibe liu husi tau matan ba animal ne’e mak bele mos kontribui ba ema nia vida.

Remata nia estudu iha Indonesia, Antoninho fila ba Timor-Leste hodi kontribui nia an ba prosesu dezemvolvimentu. Profisaun ne’ebe nia mak, kontinua sai “Salvador” ba animal iha rai doben ne’e.

Estuda husi faillansu ne’ebe uluk nia halo ho nia ekipa iha servisu permeiru, wainhira failla halo operasaun ba asu ida, Antoninho hola dezisaun atu para ba profisaun ne’e, maibe nia kolega sira fo korajem nafatin atu nia kontinua, no hadiak liu tan servisu ne’ebe nia halo.

Esperensia “metan” ne’ebe nia nunka haluha mak, foin primeira ves sira halao operasaun ba Asu ida iha Taibessi, opera hotu, nia fila ba uma, asu nain telefoni tuir katak asu ne’e mate ona.

“Asu nain ne’e tanis los, nune’e halo hau hanoin atu para ona operasaun hasoru animal ho hanoin profisaun ne’ebe hau hili ne’e sala,” konta Drh. Antoninho ne’ebe partisipa ona dala barak treinamentu iha rai liur no seminariu internasional.

Nia mos esplika, operasaun ne’ebe nia ekipa failla mos tamba momentu ne’ebe sira halo operasaun ho ekipamentu ne’ebe iha standar nia okos no laiha elektresidade, tamba halo operasaun ho lilin deit.

Nune’e mos dadauk ne’e, Antoninho ne’ebe remata nia maestradu veterinaria iha Australia ne’e mos konfesa katak, maski nia harii ona klinika privadu ida hodi atende no fo tratamentu ba animal iha Timor-Leste, ekipamenta ne’ebe nia iha mos sedauk tuir standar normal nian.

Maibe, ida ne’e la sai obstaklu ba nia atu kontinua salva animal ne’ebe presiza duni nia tratamentu, no nia rezultadu husi pasiente animal rihun ba rihun ne’ebe nia kaer, moris ho saudavel hotu dadauk ne’e.

Nia esplika, razaun nia harii klinika ba animal ne’e tamba buat importante tolu ne’ebe obriga nia tenki harii duni klinika ne’e. Razaun hirak ne’e maka  nudar ema vetenariu, iha ne’ebe deit nudar doutor ida tenki halo pratika nudar doutor, tanba mos iha nasaun ne’e la iha kondisaun ida para doutor animal sira ejerse sira nia funsaun, halo regenerasi,  no razaun ikus mak animal barak mak abandona.

“Ema dehan Timor oan sei la bele harii, tanba ne’e hau dehan, lae hau bele halo tanba aban bairua merkadu ne’e ita mak sei buka rasik, ami agora ne’e halo investe hela ba joven sira atu nune’e regenerasi ne’e kontinua lao, labarik ne’ebe uluk ajuda hau, nia agora foti kursu vetenaria iha Indonezia ida ne’e hau kontenti katak regenerasaun ne’e lao hela,” dehan Antoninho.

Nia hatutan, klinika ne’e hari mos tanba bainhira sira halao operasaun ba pasiente busa ida iha nia nain nia uma bainhira sira kaer busa ne’e halai sae tiha ba aileten, entaun nia komesa hanoin presija iha fatin ida ba sira atu halao operasaun  ba pasinete animal nian.

Nia dehan, pasiente primeiru hafoin klinika ne’e harii iha tinan 2002 mak asu no tuir mai to’o agora pasiente ne’ebe mak tama halao operasaun iha klinika ne’e hamutuk 2000 liu ona, animal numeiru barak liu mak asu, busa, lekirauk, manu, bibi, no fahi.

Ho matenek no kapasidade ne’e Antoninho iha, Outobru 2014 nia hetan konfiansa hodi asumi kargu nudar Direitor Nasional Veterinaria iha Minesteriu Agrikultura no Peskas. Antes asumi kargu direitor nasional, Antoninho asumi kargu nudar Xefi Departementu Saude Animal nian iha Minesteriu Agrikultura no Peskas hahu Junu 2011 to’o Outobru 2014.

Alende klinika ne’ebe nia loke fo tratamentu ba animal, dadauk ne’e liu husi suporta Sekretaria Estadu Politika Formasaun Profesional no Empregu (SEPFOPE), loke mos treinamentu ba foin sa’e sira ne’ebe hakarak aprende mos kona ba vetenariu nian.

Drh. Antoninho do Karmo MSV

Tuir nia ho moras animal nian ne’ebe mundialmente perigu ba ema nia vida, presiza duni tau matan ba animal sira atu nune’e labele daet ba ema.

“Se la tau atensaun ba animal ne’e perigu ba vida ema nian tanba tuir nia observasaun hare katak, ema barak mak kona moras ne’ebe mak mai husi animal ne’ebe mak pergoju liu ba vida moris ema nian hanesan moras HIV, Flu Burung, Flu Babi, no Ebola ne’e mai husi animal, tanba ne’e mak presija tebes tau atensaun masimu ba animal nune’e bele fo saude diak ba ema nia vida salva animal salva mos ema nia vida,” dehan Drh. Antoninho.

Ho moras animal ne’ebe iha, maski laos prioridade, maibe governu tenki hanoin ona iha ospital animal governu nian.

“Hau Hanoi ita nia governu presija iha Ospital ba animal nian. Maibe hau kompriende ita nia governu nia atensaun agora ne’e hare liu ba animal pekuaria ne’ebe mak hakiak para fo benefisiu ekonomia, ne’ebe ita kompriende ho governu nia situasaun. Maibe hau hanoin ospital animal ne’e laos deit hein governu husi vetenariu sira ne’e mak nia inisiativa loke se governu mak loke nia sei hanesan ONGV ne’e la bele susenta nia an,” dehan Drh. Antoninho.

Nia mos espera katak, ho involvimentu seitor privadu iha klinika ne’ebe mak nia harii  sei sai ba ospital animal nian iha futuru.

Fundador no nain Bali Veterinaria Klinik, Ni Made Restiati hateten, la fasil atu buka ema ne’ebe mak iha matenek kona ba atu hakiak animal no fo atendimentu mediku nian ba animal, tanba animal ne’e mak hanesan tulang pungung ekonomia nasaun nian, ho ida ne’e presiza ema ne’ebe mak iha matenek iha area ne’e nian.

Timor-Leste esplika nia, tenki orgullu tamba sorti bo’ot bele hetan ema hanesan doutor Antoninho. Tanba primeiru nia ema ne’ebe mak hasai kursu iha estranjeiru, ema diak, servisu makas atu bele alkansa objetivu ne’ebe mak iha.

“Ema hanesan doutor Antoninho ne’e la barak iha Timor-Leste, tanba ne’e mak governu tenki aproveita ho diak nia matenek ne’ebe iha, hodi bele ajuda dezenvove nasaun liu husi fo atensaun masimu ba animal nia saude,” hateten doutora Ni Made.

Nia esplika, Timor-Leste ne’e fatin ne’ebe mak hakiak animal diak no lalais, hare husi historia kultura nian, komunidade Timor mak hakiak animal tanba ne’e mak doutor animal nian ne’e importante tebes ba nasaun ne’e, laos deit fo impaktu pozitivu ba ekonomia rai ne’e nian deit, maibe bele mos fo vantajen ba nasaun vijinu sira hanesan Australia no Indonesia.

“Animal ne’e mos bele sai subsitui rendimentu nasaun nian ne’ebe mak bele ke’e hanesan mina no gas, tanba ita bele exporta animal ne’e ba nasaun seluk karik ita kuidadu sira ho diak no bele hasai ekonomia povu nian,” dehan doutora oan husi Felisberto do Carmo no Ernestina do Carmo.

Iha moris familia nian, dadauk ne’e Antoninho iha ona oan hat husi talin domin ho Elisa Nunes. Oan hat sira ne’e maka Agata Kimberley Nunes Murak do Carmo, Arcanjelinho Michael Agachi Nunes do Carmo, Marcelo Mahatma Gandhi Nunes do Carmo, Pedro Claver Nunes Fitun do Carmo.

Editóra: Agida DOS SANTOS I COPYRIGHT THETIMORNEWS © 2018

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here